W prawobrzeżnej kolegiacie, a konkretnie w jej Krypcie Romańskiej, która znajduje się pod posadzką, znajdziemy relikty kościołów grodowych – jednego, bezpośredniego świadka wydarzeń z 1109 roku, które tak dokładnie opisywał w swojej kronice Gall Anonim, i drugiego – wzniesionego prawdopodobnie w 2. połowie XII wieku. Zgodnie z przekazem kronikarza: w czasie gdy niemiecki król Henryk V przeprawiał się przez Odrę w pobliżu Głogowa, grodzianie uczestniczyli w nabożeństwie celebrowanym w dniu św. Bartłomieja Apostoła (tj. 24 sierpnia 1109 roku). To jedyne źródło pisane, zawierające wiadomość o pierwszej świątyni grodowej. Istnienie kościoła potwierdziły powojenne badania archeologiczne, które prowadzili Tadeusz Zagrodzki, a następnie Tadeusz Kozaczewski. Ten drugi badacz wyróżnił dwa nawarstwiające się założenia sakralne: starszy (I) kościół kamienny i młodszy (II) kościół kamienny.
Starszy (I) kościół kamienny został wzniesiony prawdopodobnie w 2. połowie XI wieku a uległ zniszczeniu (jak i cały gród) prawdopodobnie w 1157 roku, w czasie kolejnej wojny polsko-niemieckiej i najazdu cesarza Fryderyka Barbarossy. W jego miejsce zbudowano wiek później młodszy (II) kościół kamienny, który istniał aż do czasu budowy okazałej ceglanej bazyliki w XIII wieku, choć jej budowę rozpoczęto już pod koniec XII wieku. Późnoromańska bazylika była z kolei wielokrotnie przebudowywana a obecny wygląd kolegiaty jest niejako tego efektem końcowym.
Istnienie pierwszego kościoła grodowego potwierdzili też kolejni badacze kolegiaty: Olgierd Czerner i Tomasz Jurek. Pozostałości starszego (I) kościoła kamiennego odnaleziono na głębokości ok. 1,5 m. poniżej poziomu posadzki kolegiaty. W drugim przęśle nawy środkowej, licząc od zachodu, odkryto relikty czworobocznej budowli o wymiarach zewnętrznych 4,40 x 4,00 m., których mury o szerokości ok. 1 m. zostały zbudowane z kamieni polnych i łupanych, łączonych zaprawą wapienną. Na wschód od tego obiektu odsłonięto mury fundamentowe młodszego (II) kościoła kamiennego – jednonawowego z absydą od wschodu. Przypuszcza się, że starszy kościół również był budowlą jednonawową oraz to, że w czasie wznoszenia młodszego kościoła, fundamenty tej pierwszej świątyni uległy prawdopodobnie zniszczeniu.
W trakcie odbudowy kolegiaty ze zniszczeń wojennych, szczęśliwie zadecydowano o zachowaniu odkrytych reliktów kościołów grodowych. Co prawda, trzeba było nadbudować specjalny strop, lecz dzięki temu, dziś można podziwiać pozostałości jednych z najstarszych założeń sakralnych w Polsce. W krypcie można też zobaczyć fragmenty kamieniarki sprzed stuleci (m.in. nagrobki, epitafia oraz pozostałości średniowiecznych narzędzi), zachowanych w formie stałej wystawy.
Tekst i zdjęcie: Dariusz Andrzej Czaja
Relikty budowli sakralnych, które można podziwiać w podziemiach kolegiaty.